Thank you for your support of the Creative Arts. Please keep supporting us and please only use this book at Gaelic Medium Education Schools in Scotland.
If you are not a teacher or pupil at a Gaelic Medium Education School in Scotland, please delete this book. You can find 'Enhanced' versions of this book on major ebook retailers such as iTunes.

This electronic edition first published in 2012 by Giglets Limited.

Giglets Limited
15 Glenbrig
Darvel, Ayrshire KA17 0JA
GB – Scotland

http://www.giglets.net

ISBN 978-1-908564-53-5 in electronic format

(English Language version ISBN 978-1-908564-02-3 in electronic format)

Copyright © Giglets Limited 2012

Translation Copyright © Giglets Limited 2012

The right of Giglets Limited to be identified as the author of this work has been asserted by Giglets Limited in accordance with the Copyright, Designs and Patents Act 1988.

You may not copy, store, distribute, transmit, reproduce or otherwise make available this publication (or any part of it) in any form, or by any means (electronic, digital, optical, mechanical, photocopying, recording or otherwise), without the prior written permission of the publisher. Any person who does any unauthorized act in relation to this publication may be liable to criminal prosecution and civil claims for damages.

A CIP catalogue record of this publication is available from the British Library.

Taing shònraichte do Chomhairle nan Leabhraichean agus do Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig airson an taic ann a bhith a’ cruthachadh an leabhair-d seo.

Giglets ann an Gàidhlig

MacBheatha

Atharrachadh bhon tiotal clasaigeach le Uilleam Shakespeare a chaidh fhoillseachadh ann an 1607 fon ainm Macbeth.

‘Cuin a choinnicheas sinn nar triùir a-rithist? Ann an tàirneanaich, dealanaich no dìle?’ thuirt a’ bhana-bhuidseach aosta, olc ann an guth ràcail, fo currac. Bha i fhèin agus dithis eile crùbte còmhla ann am fasgadh bhon aimsir; bha iad air coinneachadh air monadh fiadhaich na h-Alba gus na planaichean marbhtach aca a dhèanamh.

‘Às dèidh a’ bhatail, ro dhol fodha na grèine,’ thuirt an dàrna tè, le uisge a’ sileadh bho ghaoisid a bh’ air a sròin.

‘Coinnichidh sinn ri MacBheatha air a’ mhonadh,’ thuirt an treas bana-bhuidseach, ‘ach an-dràsta fàgaidh sinn soraidh slàn le chèile.’

‘Tha maise gràineil, agus tha gràin maiseach. Iadh tro cheò is àile shalach,’ labhair an triùir mar aon-ghuth.

Thòisich iad ri brùchdadh ’s ri at; na sùilean dubha aca ri sgàineadh agus an craiceann slamanach aca ri sgaoileadh. Sheòl na bodhaigean aca suas os cionn a’ mhonaidh dhan iarmailt stoirmeil. Ann an diog eile, chaidh iad à fianais.

Bha Donnchadh, Rìgh na h-Alba, a’ feitheamh sa champa aige airson fiosrachadh mun bhatal. Bha e luaisgeanach agus an-fhoiseil nuair a nochd am Morair Ros leis an naidheachd.

‘Thàinig Rìgh Nirribhidh le armachd mhòr. Bhrath Morair Chaladair sinn is chuidich e e. Cha robh am batal a’ coimhead ach dorcha dhuinne gus an tug MacBheatha, na chulaidh-chruaidh, an ionnsaigh air Rìgh Nirribhidh. Chuir iad cath a bha eagalach ach ’s ann againne a bha a’ bhuaidh.

‘Fìor mhath!’ fhreagair an Rìgh Donnchadh. ‘Thalla is inns dha na h-uile gun do bhrath Morair Chaladair sinn. An uair sin cuir fios air MacBheatha, agus thoir dha an tiotal sin a bharrachd air an fhear aige fhèin.’

Dh’fhàg am Morair Ros sa bhad airson an naidheachd a sgaoileadh.

Choinnich na bana-bhuidsichean ri taobh an rathaid a bha a’ dol tarsainn a’ mhonaidh. Bha brag aig na tàirneanaich os an cionn; bha aon shùil cham aig gach tè aca air an adhar agus an tèile air an rathad. Bhuail an druma, a’ comharrachadh gun robh an t-arm a’ teannadh dlùth.

Bha an dà Chaiptean, Banco agus MacBheatha, a’ marcachd air thoiseach air a’ chòrr den arm. Bha iad sgìth às dèidh a’ bhatail ach toilichte buaidh fhaighinn.

‘Tha an aimsir neònach an-diugh,’ thuirt MacBheatha. ‘Chan fhaca mi latha riamh a bha cho maiseach agus cho gràineil.’

‘Dè cho fad ’s a tha e chun a’ champa?’ dh’fhaighnich Caiptean Banco. Dìreach an uair sin chunnaic e na bana-bhuidsichean ri taobh an rathaid. ‘Dè na creutairean fiadhaich a tha sin? Boireannaich le feusag? Am freagair sibhse mo cheist? Dè cho fad ’s a tha e chun a’ champa?’

Chuir gach bana-bhuidseach corrag ri bilean sgàinte, mar òrdugh e bhith sàmhach.

Rinn a’ chiad bhana-bhuidseach ràc agus dh’èigh i, ‘Fàilte nan uile air MacBheatha! Morair Ghlamais!’

Rinn an dàrna bana-bhuidseach ràc agus dh’èigh ise, ‘Fàilte nan uile air MacBheatha! Morair Chaladair!’

Agus, rinn an treas bana-bhuidseach ràc agus dh’èigh i, ‘Fàilte nan uile air MacBheatha! Bidh e na rìgh!’

Chaidh crith tro chnàmhan MhicBheatha agus tharraing e air ais bho na bana-bhuidsichean.

‘Ach, a MhicBheatha, dè idir a tha ceàrr?’ dh’fhaighnich Banco. ‘Tha na fàisneachdan sin uile math, ma thig iad gu buil. Bruidhnibh rium ma-thà,’ thuirt e ri na bana-bhuidsichean. ‘Ma chì sibh dè tha an dàn dhàsan, innsibh dè tha an dàn dhòmhsa.’

‘Fàilte,’ dh’èigh na bana-bhuidsichean còmhla. ‘Cha bhi thusa na do rìgh, ach bithidh do mhic. Fàilte nan uile! MacBheatha agus Banco!’

‘Fuirichibh,’ dh’èigh MacBheatha, agus e a’ faighinn thairis air na chuala e. ‘Innsibh barrachd dhomh. Tha fios a’m gur mi Morair Ghlàmais, ach nam Mhòrair Chaladair no nam rìgh? Cha ghabh sin creidsinn. Carson a tha sibh nur seasamh anns an àite seo a’ dèanamh fhàisneachdan dhe leithid?’

Cha do fhreagair na bana-bhuidsichean MacBheatha. An àite sin, chuir iad an aghaidh air an àile thais agus chaidh iad à fianais.

‘Dè bh’ annta?’ dh’fhaighnich MacBheatha. ‘A chaidh à fianais ann am priobadh na sùla? A rèir coltais, ’s e rìghrean a bhios nad chloinn.’

‘Annadsa cuideachd,’ fhreagair Banco. ‘Agus bidh thu nad mhorair air Caladair.’

Bha iad sàmhach an uair sin. Bha dà mharcaiche eile a’ tighinn a-nuas an rathad; cha robh iad airson gun cluinneadh duin’ iad a’ bruidhinn mu rudan neònach.

Nuair a thàinig iad na b’ fhaisge, dh’aithhnich iad am Morair Ros agus Morair Aonghais bho chùirt Rìgh Dhonnchaidh.

‘A MhicBheatha!’ dh’èigh an Rosach. ‘Tha an rìgh air a dhòigh le do chuid obrach an-diugh; chuala e mu do ghaisgeachd sa bhatal, agus mar urram, tha e a’ toirt dhut an tiotal Morair Chaladair.’

‘Ach tha Morair Chaladair fhathast beò,’ fhreagair MacBheatha. ‘Carson a gheibhinn an tiotal aige?’

‘Thrèig e sinn, a MhicBheatha, agus chaill e a chliù; ’s ann leatsa a tha an tiotal aige a-nise,’ thuirt Morair Aonghais.

‘Tapadh leibh,’ thuirt MacBheatha air a shocair. ’S e seo a bha na bana-bhuidsichean air innse dha.

‘Banco,’ thuirt e air a shocair, nuair a bha an ceathrar aca a’ dèanamh air a’ champa. ‘Bheil thu an dùil gum bi do chuid chloinne nan rìghrean ma tha? Dìreach mar a thuirt na bana-bhuidsichean?’

‘Chan eil fhios a’m,’ fhreagair Banco, ‘ged a dh’inns iad aon rud a bha fìor, ma dh’fhaoidte gu bheil cron anns na cailleachan olc ud.’

Nuair a ràinig an ceathrar mhorairean Farrais, chaidh iad dìreach far an robh an Rìgh Donnchadh. Bha an rìgh air a dhòigh leotha agus mhol e MacBheatha, airson a bhuaidh sa bhlàr. Cha mhotha a bha dìochuimhn’ air gaisgeachd Bhanco, agus thug an rìgh taing dhaibh airson an seirbheis.

An-ath-latha, thuirt an Rìgh Donnchadh gum biodh a’ chùirt a’ dèanamh air caisteal MhicBheatha ann an Inbhir Nis. Dh’iarr e air a h-uile duine dèanamh deiseil airson fàgail.

‘A Rìgh, feumaidh mise marcachd air thoiseach agus innse dha mo bhean gu bheil sibh air an t-slighe; bidh i toilichte gabhail romhaibh,’ thuirt MacBheatha. Dh’fhàg e a’ chùirt, le smuaintean oillteil mu bhana-bhuidsichean is mu fhàisneachdan.

*

Ann an caisteal MhicBheatha ann an Inbhir Nis, bha a’ Bhaintighearna NicBheatha a’ leughadh litir bhon duine aice. Bha e ag innse dhi mu fhàisneachd nam bana-bhuidsichean. Dh’inns e mar a bha aon tè dhiubh sin air tighinn gu buil. Chuir seo lasair ann an cridhe na Baintighearna NicBheatha. Bha ise airson ’s gun tigeadh an dàrna fàisneachd gu bith.

Bha a’ Bhaintighearna a’ coiseachd suas is sìos talla mhòr a’ chaisteil. Dh’fhàs an lasair a bha na broinn na bu mhotha, agus thàinig i fo bhuaidh spiorad brùideil, marbhtach. ‘Feumaidh sinn greimeachadh air a’ chothrom a tha na manaidhean air a thoirt dhuinn!’ thuirt i rithe fhèin.

Ràinig MacBheatha. Bha e air cabhag mhòr a dhèanamh gus gum biodh a bhean ullaichte.

‘A ghaoil,’ thuirt MacBheatha. ‘Tha an rìgh a’ tighinn an-seo an nochd!’

‘Agus cuin a bhios e a’ fàgail?’ dh’fhaighnich a’ Bhaintighearna NicBheatha.

‘A-màireach,’ fhreagair MacBheatha.

‘Ma-thà, chan fhaic e a-màireach,’ thuirt i. ‘Chì esan a bheatha a’ tighinn gu crìch a-nochd agus bidh thusa nad rìgh. Ach bi faiceallach nach faicear an sgeama againn nad aodann. Cuiridh sinn fàilte air Donnchadh, ithidh sinn còmhla ris agus cha bhi amharas aig duine. Fàg thusa an còrr agamsa.’

Dìreach mar a dh’ullaich iad, chuir a’ Bhaintighearna NicBheatha fàilte air an Rìgh Donnchadh agus an luchd-frithealaidh aige nuair a ràinig iad.

‘Hallò, agus fàilte air bean an taighe!’ thuirt e. ‘Mòran taing airson na rinn sibh. Càit a bheil an duine agaibh? Chaidh e air thoiseach oirnne ann an leithid de chabhaig ’s nach b’ urrainn dhuinn sgeul a chumail air.’

‘’S e tlachd a th’ ann sibh a bhith an seo,’ fhreagair a’ Bhaintighearna NicBheatha. ‘Ràinig an duine agam gu sàbhailte agus tha e a-staigh.’

‘Thoir thuige mi, a’ bhean-uasail,’ thuirt an Rìgh Donnchadh. ‘Tha e air seirbheis mhòr a dhèanamh agus is e gu dearbh am fear as docha leinn.’

Chuir a’ Bhaintighearna NicBheatha fàilte bhlàth air an Rìgh Donnchadh agus a luchd-frithealaidh; cha b’ urrainn beachd a bhith aig duine mu na smuaintean oillteil a bha na ceann.

Na b’ fhaide dhen oidhche, dh’fhàg MacBheatha talla na cuirme far an robh an rìgh agus na h-aoighean aige a’ dèanamh fèist. Chaidh e a-mach gun fhiost’ oir bha e air tòiseachadh a’ fàs gealtach.

‘Nan robh an gnìomh dèanta agus seachad, bhiodh sin math,’ thuirt e ris fhèin. ‘Ach dh’fhaodadh e a dhol ceàrr, agus dh’fhaodadh euchd cho borb a cheart uimhir de bhrùidealachd a bhuileachadh orm fhìn. Tha Donnchadh glic agus urramach. Carson a mhurtainn a leithid de dhuine? Chan eil càil ach miann air urram a dhèanadh murtair dhìom agus a ghluaiseadh mi gu dhol ro fhada.’

Lorg a’ Bhaintighearna NicBheatha an duine aice agus e a’ strì ri chogais. ‘Cha bhiodh annad ach an gealtaire nan robh thu a’ dol a tharraing air ais a-nise!’ dh’èigh i. ‘Ciamar as urrainn dhut fiù ’s smaoineachadh mu dheidhinn? ’S e seo an cothrom againn an fhàisneachd a thoirt gu bith! Ma dh’atharraicheas tu d’ inntinn a-nise, ’s e gealtaire a tha annad!’

Mu dheireadh, thug i air MacBheatha aontachadh am murt a dhèanamh. Bha a’ Bhaintighearna NicBheatha oillteil agus bha an duine aice lag. Stiùir ise am plana gu mionaideach.

‘Cumaidh aodann coimheach am falach gach nì air a bheil fios aig cridhe coimheach,’ thuirt i ri MacBheatha. ‘Bi ciùin, agus cha bhi duine amharasach.’

Na b’ fhaide dhen oidhche, ann an seòmar eile sa chaisteal aig MacBheatha, bha Banco na dhùisg. Bha e a’ bruidhinn ri mhac, Fleance, nuair a nochd MacBheatha agus lòchran aige.

‘Nad dhùisg fhathast,’ dh’èigh Banco. ‘Bha mi ag aisling a-raoir air na trì bana-bhuidsichean ud. Dh’inns iad rud fìor dhutsa.’

‘Bidh mi a’ feuchainn gun a bhith a’ smaoineachadh orra,’ fhreagair MacBheatha, ‘ach nì sinn còmhradh aig àm nas fheàrr.’

‘Mas e sin do mhiann,’ thuirt Banco. ‘Oidhche mhath. Thèid sinn dhan leabaidh.’ Lean e a mhac a-mach às an t-seòmar.

Sheas MacBheatha na aonar le na smuaintean aige. ’S ann an uair sin a chunnaic e rud gràineil; nochd biodag anns an èadhar fa chomhair a shùilean. ‘An e claidheamh a tha mi a’ faicinn romham?’ thuirt e ann an guth socair. ‘’S a làmh a chum mo làimhe-sa?’

B’ e sealladh oillteil den obair olc a bha a’ lìonadh inntinn An dàrna cuid, bha a shùilean ag innse nam breug, no bha an claidheamh ri fhaicinn ged nach robh e ann da-rìribh. Choimhead e air le oillt. Bhuail glag anns a’ chaisteal. B’ e comharra a bha ann. Bha a’ Bhaintighearna NicBheatha ga iarraidh.

Bha a’ Bhaintighearna NicBheatha a’ stàrachd anns an t-seòmar aice. Bha i troimh-a-chèile agus na boil. Bha i air geàird an rìgh a chur nan cadal le droga, agus air na claidheamhan aca fhàgail deiseil. Chleachdadh MacBheatha na claidheamhan aca a mhurt, ach b’ ise a bh’ air an t-slighe a shealltainn dha.

B’ e creutair annasach, eagalach a bha anns a’ Bhaintighearna NicBheatha. Bha eagal oirre nach obraicheadh am plana, ach cha robh eagal sam bith oirre ron ghnìomh fhèin. Thill MacBheatha le na claidheamhan a bha e air a chleachdadh; bha na làmhan aige làn fala.

‘Rinn mi e,’ thuirt e, ach bha coltas an uabhais air.

‘Thalla ’s nigh do làmhan!’ dh’èigh a’ Bhaintighearna NicBheatha. ‘Carson a thug thu na claidheamhan sin a-steach a seo? Thoir air ais iad agus cuir ri taobh nan geàrd iad!’

‘Chan urrainn dhomh,’ thuirt MacBheatha ’s e gus caoineadh. ‘Tha eagal orm mun rud a rinn mi agus chan eil mi airson coimhead air a-rithist.’

‘Thoir dhòmhs’ iad!’ dh’èigh a’ Bhaintighearna NicBheatha. ‘Bheir mise air ais iad, agus silidh mi fuil air na geàird air dhòigh ’s gum bi iad a’ coimhead ciontach.’

Nigh MacBheatha a làmhan ach bha iad fhathast a’ coimhead fuilteach. Bha e nearbhasach, agus choimhead e mun cuairt le eagal nuair a chual’ e fuaim gnogadh annasach. Nuair a thill a’ Bhaintighearna NicBheatha, rinn iad deiseil airson na leapa mar a b’ àbhaist, air eagal ’s gum biodh iad air an dùsgadh tron oidhche.

Lean an gnogadh an dèidh dhaibh a dhol dhan leabaidh. Bha e a’ cur an eagail air MacBheatha. ‘Chan urrainn na tha de ghnogadh san t-saoghal Donnchadh a dhùsgadh a nise,’ thuirt e gu socair, ’s e a’ tarraing nan siotaichean suas gu smiogaid. ‘Ach b’ fheàrr leam gum b’ urrainn!’

An-ath-mhadainn dhùisg gnogadh air geata a’ chaisteil an dorsair. Chaidh an duine gu gearaineach chun a’ gheata agus dh’fhosgail e e don Mhorair MacDhubhaich agus am Morair Leamhain. Chuir MacBheatha fàilte orra nuair a thàinig iad a-steach.

‘A bheil an rìgh na dhùisg?’ dh’fhaighnich Leamhain. ‘Dh’iarr e oirnn coinneachadh ris an seo sa mhadainn.’

‘Cha do dh’èirich e fhathast,’ thuirt MacBheatha le aodann neoichiontach. ‘Ach bha cuirm againn gu math anmoch a-raoir.’ Lean càch e gu seòmar an rìgh, agus chaidh MacDhubhaich a-steach ga dhùsgadh.

‘’S e oidhche uabhasach a bh’ ann sa champa againn,’ thuirt Leamhain. ‘Bha a’ ghaoth fiadhaich agus bha sgiamhail neònach san adhar.’

‘’S e oidhche gharbh a bh’ ann,’ thuirt MacBheatha ’s e a’ brunndail. Bha a shùilean a’ coimhead gu dìreach air doras seòmar an rìgh. Dh’fhosgail an doras agus cha mhòr nach e tuiteam a-mach a rinn MacDhubhaich.

‘Ò, oillt! Oillt! Cha chreid thu e!’ dh’èigh MacDhubhaich.

‘Dè tha ceàrr?’ dh’fhaighnich MacBheatha agus Leamhain còmhla.

‘Murt!’ dh’èigh MacDhubhaich. ‘Seallaibh fhèin. Chan urrainn dhòmhsa coimhead a-rithist!’

Ruith MacBheatha agus Leamhain a-steach do sheòmar an rìgh. Sgaoil MacDhubhaich an naidheachd agus dhùisg e a h-uile duine a bha a-staigh. Thàinig a’ Bhaintighearna NicBheatha na cabhaig a dh’fhaicinn na h-ùpraid. Bha am Morair Banco còmhla rithe. Dh’inns MacDhubhaich dhaibh mun eucoir.

Thug a’ Bhaintighearna NicBheatha a chreidsinn gun robh i air leth brònach. Nuair a thàinig MacBheatha a-mach às an t-seòmar, bha e fhèin a’ coimhead troimh-a-chèile agus brònach. Thàinig mic Dhonnchaidh, Calum agus Dòmhnall Bàn, nan ruith nuair a chual’ iad naidheachd na h-èiginn ga sgaoileadh. Bha iadsan air a bhith aig a’ chuirm gu anmoch còmhla rin athair.

‘Dè tha ceàrr?’ dh’fhaighnich Dòmhnall Bàn, ’s e a’ coimhead air a’ bhuidheann dhaoine le iongnadh.

‘Chaidh d’ athair rìoghail a mhurt,’ thuirt MacBheatha.

‘Dè –? Cò mhurt e?’ dh’fhaighnich Calum.

‘Bha an dithis gheàrd a’ coimhead ciontach,’ thuirt Leamhain. ‘Bha fuil air an làmhan agus bha choltas gun deach na claidheamhan aca a chleachdadh. Bha iad nan cadal, ach dhùisg iad nuair a mhothaich sinn dhan eucoir. Ach a-nise tha iad marbh.’

‘Dè?’ dh’èigh Calum. ‘Ciamar a tha iad marbh?’

‘Mharbh mise iad leis a’ chuthach,’ thuirt MacBheatha. ‘Bha leithid de dh’fhearg orm nuair a chunnaic mi corp d’ athar. B’fheàrr leam nach robh mi air a dhèanamh, ach mharbh mi iad.’

Chaidh a’ Bhaintighearna NicBheatha ann an laigse agus thog na searbhantan leotha i chun an t-seòmair aice. Thill na morairean uile gu talla mhòr a’ chaisteil, ach a-mhàin Calum agus Dòmhnall Bàn. Cha robh e na iongnadh gun robh an dithis ud a’ faireachdainn iomagaineach mun sàbhailteachd fhèin, eadar brathadh is murt.

Bhruidhinn Calum agus Dòmhnall Bàn ri chèile gu socair agus an uair sin dh’fhàg iad caisteal MhicBheatha gun innse do chàch. Bha daoine amharasach mun deidhinn bhon a theich iad, ’s bha bruidhinn a’ dol gur iadsan a chuir air dòigh murt an athar fhèin.

Chaidh an duslach aig Donnchadh a thiodhlacadh ann an uaigh a shinnsearan. Chaidh tiotal an rìgh a bhuileachadh air MacBheatha agus shiubhail e gu Sgàin airson a’ chrùnaidh. Bha an dàrna pìos de fhàisneachd nam bana-bhuidsichean air tighinn gu bith, agus bha sluagh na h-Alba a’ feitheamh feuch ciamar a thòisicheadh an riaghladh ùr seo.

A-nise, cha robh Banco air dìochuimhneachadh mun treas pìos den fhàisneachd, on a bha a’ chiad agus an dàrna pìos air a bhith fìor. Bha amharas aige nach b’ ann gu neoichiontach a bha MacBheatha air an crùn a chosnadh, ach a dh’aindeoin sin, bha e an dòchas gum biodh a mhac fhèin na rìgh latha air choreigin.

Às dèidh a’ chrùnaidh, thadhail Banco air an Rìgh MacBheatha. Bha MacBheatha a’ fuireach ann an lùchairt Fharrais, far an robh iad air fàilte fhaighinn bho Dhonnchadh às dèidh dhaibh coinneachadh ris na bana-bhuidsichean.

‘Seo an àrd-aoigh againn!’ dh’èigh MacBheatha nuair a nochd Banco anns an talla. ‘A bheil thu am beachd marcachd a dhèanamh feasgar?’

‘Tha, a Mhorair,’ thuirt Banco. ‘Tha mo ghnothach a’ dol gam chumail trang gus am bi cuirm na h-oidhche ann. Bidh i dorcha mus till mi.’

‘Am bi Fleance a’ marcachd còmhla riut?’ dh’fhaighnich MacBheatha.

‘Bithidh, a Mhorair,’ thuirt e, ’s e a’ cromadh a chìnn ’s a’ fàgail. ‘Ach bidh sinn air ais airson na fèist.’

Cha robh Banco fad’ air fàgail nuair a dh’iarr MacBheatha air a’ chòrr de luchd-frithealaidh na cùirte falbh. Chuir e searbhanta a dh’iarraidh dithis fhear a bha a’ feitheamh aig a’ gheata-chùil.

’S e murtairean a bha anns na daoine. Bha an treas fàisneachd ann an cuimhne MhicBheatha cuideachd. Às dèidh an uilc a rinn e, bha uallach air gur ann gu teaghlach Bhanco a rachadh an crùn ’s nach b’ ann gu a theaghlach fhèin. Bha eagal aige ro Bhanco. Bhruidhinn MacBheatha airson greiseag ris na murtairean, agus chuir e iad a thoirt ionnsaigh air Banco is Fleance air an rathad.

Bha a’ Bhaintighearna NicBheatha a’ feitheamh ris an duine aice ’s i na h-aonar na seòmar. Bha i air tòrr den spionnadh aice a chall, agus cha robh i a’ faighinn tlachd às a’ chrùn ùr a choisinn iad tro mhurt.

‘Hallò, a Mhorair,’ thuirt i nuair a thàinig MacBheatha a-steach. ‘Carson a tha thu a’ fuireach nad aonar ’s tu a’ beachdachadh air cùisean nach gabh atharrachadh? Tha e dèante. Feuch ri tlachd fhaighinn às na th’ againn.’

‘Chan urrainn dhomh,’ thuirt MacBheatha. ‘Ma dh’fheumas sinn a bhith a’ smaoineachadh nan smuaintean ud ’s a’ faicinn bhruadaran oillteil, bhiomaid na b’ fheàrr dheth marbh seach beò.’

‘Tha e gam bhuaireadh-sa cuideachd, ach feumaidh tu feuchainn ri chur às do chuimhne,’ fhreagair a’ Bhaintighearna NicBheatha.

‘Chan urrainn dhomh dìochuimhneachadh fhad ’s a tha Banco is Fleance fhathast beò,’ thuirt MacBheatha. ‘Ach mus bi an oidhche seachad, thig gnìomh oillteil eile gu buil agus dìochuimhnichidh mi.’

‘Dè tha a’ dol a thachairt?’ thuirt a’ Bhaintighearna NicBheatha ann an guth socair.

‘Tha e nas fheàrr gun fhios a bhith agad,’ thuirt MacBheatha, ‘gus a bheil e dèanta. Trobhad còmhla rium an-dràsta.’

*

Chaidh a’ ghrian fodha taobh a-muigh na lùchairt. Bha na murtairean aig MacBheatha a’ feitheamh air an rathad gus an coinnicheadh iad ri na neoichiontaich. Dh’fhàs i dorcha. Thàinig Banco agus Fleance gan ionnsaigh le lòchran laiste. Thug na murtairean ionnsaigh air Banco agus thuit an solas.

‘Ruith, Fleance!’ Sin uile ’s a b’ urrainn do Bhanco a ràdh mus tug na murtairean a ghuth bhuaithe. Theich Fleance agus cha b’ urrainn dha na murtairean a leantainn on a bha i cho dorcha. Chuir iad an corp aig Banco am falach agus thill iad dhan lùchairt a dh’innse do MhacBheatha.

Bha MacBheatha, a bhean agus na h-aoighean aig fèist anns an talla mhòir. Bha MacBheatha sunndach, gus am fac e aodann murtair le stiallan fala, san doras a’ coimhead a-steach. Chaidh MacBheatha air a shocair a chluinntinn na naidheachd. Bha e air a dhòigh gun deach Banco a mharbhadh ach fo uallach gun do theich Fleance. Dh’iarr e air a’ mhurtair falbh agus thill e fhèin chun na fèist.

Stad e gu clis aig ceann shuas a’ bhùird. Bha an taibhs’ aig Banco anns an t-suidheachan aige.

‘Cò rinn seo?’ dh’èigh MacBheatha. ‘Chan urrainn dhut a dhearbhadh gur e mise a rinn e! Na crath d’ fhalt fhuilteach riumsa!’ Cha robh duine a’ faicinn taibhse ach MacBheatha fhèin. Chuir an èigheach aige an t-eagal air a’ bhean agus air na h-aoighean.

Dh’èirich na h-aoighean nan seasamh, ach chaidh aig a’ Bhaintighearna NicBheatha air i fhèin a shocrachahdh, agus thug i orra suidhe sìos. Shuidh iad ach chùm iad orra a’ brunndail am measg a chèile. Thug a’ Bhaintighearna NicBheatha an duine aice gu aon taobh nuair a thuig i dè bha ceàrr.

‘Chan eil càil ann!’ thuirt i ris le srann na guth. ‘Càil a bharrachd ’s a bha sa chlaidheamh thaibhseil a tharraing thu air Donnchadh. ’S e an t-eagal a th’ ann. Chan eil e fìor.’

Cha do leig MacBheatha air gun cual’ e i. ‘Bruidhinn!’ thuirt e ris an taibhse. ‘Can rudeigin!’ Rinn an taibhs’ aig Banco priobadh agus chaidh e à sealladh. Às dèidh greiseag, shuidh MacBheatha sìos, dh’iarr e air na daoine a leisgeul a ghabhail agus thog e a ghlainne ann an deoch-slàinte. ‘Gu Banco! Ar caraid nach eil an làthair!’

Nuair a thog MacBheatha a’ ghlainne aige gu bheul, nochd an taibhs’ a-rithist. Leis an eagal a ghabh e, thuit am fìon à làmhan MhicBheatha.

‘Thalla!’ dh’èigh e. ‘Thalla, agus sguir a choimhead orm!’ Ghabh a’ Bhaintighearna NicBheatha a leisgeul a-rithist, agus ged a chaidh an taibhs’ à sealladh, bha an dinnear air a milleadh. Ghuidh na h-aoighean slàinte nas fheàrr dhan rìgh, agus dh’fhàg iad.

‘Chan urrainn dhomh taibhs’ fhaicinn ’s gun a bhith air mo chlisgeadh,’ thuirt MacBheatha ri bhean. ‘Bheir manaidhean den t-seòrsa ud air duine sam bith èigh a dhèanamh.’

‘An tug thu an aire nach robh MacDhubhaich aig an dinnear?’ thuirt a’ Bhaintighearna NicBheatha, ’s i a’ togail bonn-còmhraidh ùr. ‘Cha tàinig e ged a thug thu cuireadh dha.’

‘Dhiùlt e tighinn?’ dh’fhaighnich MacBheatha. ‘Gheibh mi mach a-màireach carson – ach an toiseach feumaidh mi na bana-bhuidsichean a lorg. Ma tha nas miosa na seo ri tighinn, feumaidh fios a bhith agam.

Bha am Morair MacDhubhaich air a dhol a Shasainn. Chaidh e a dh’iarraidh air Calum, a bha dha-rìribh na rìgh na h-Alba, arm a thoirt còmhla agus tilleadh airson an rìgh-chathair fhaighinn. Bha morairean na h-Alba a’ faicinn rudeigin eagalach mun rìgh ùr agus bha iad air brunndail còmhla mun chùis a leasachadh.

An oidhche sin, mharcaich MacDhubhaich gu deas, agus rinn MacBheatha deiseil airson coinneachadh ris na bana-bhuidsichean. Bha Hecate, ban-dia nam bana-bhuidsichean air faighinn a-mach mun chuilbheart a bha iad air a shnìomh mu MhacBheatha.

‘Nach ann oirbh a bha an aghaidh a’ dol an sàs ann an leithid de chuilbheart gun innse dhòmhsa?’ dh’èigh Hecate. Bha an fhearg oirre agus bha an triùir bhana-bhuidsichean nan crùban leis an eagal mu coinneamh. ‘Seallaibh air a’ bhutarrais a rinn sibh! A-màireach, thig MacBheatha gu clais Acheron a dh’fhaighinn a-mach dè tha an dàn dha. Coinnichibh rium an sin, agus cuiridh sinn an draoidheachd seo an sàs. Cuiridh sinn ìmpidh air spioradan tighinn am follais airson MacBheatha a chur troimh-a-chèile. Stiùiridh iad e chun a’ bhàis. Teichibh!’ Chaidh Hecate à sealladh agus dh’èirich na bana-bhuidsichean bhon talamh. Chaidh iad fhèin à sealladh anns an èadhar.

An-ath-mhadainn, chuir na bana-bhuidsichean an geasachd an gnìomh. Chuir Hecate a seula fhèin ris a’ gheasachd. ’S ann am broinn uaimh dhorcha a bha iad an sàs san draoidheachd. Bha iad mun cuairt air poit mhòr, thrì-chasach ann am meadhan an làir. Choisich iad mun cuairt air a’ phoit a bha smùidreach, sradagach, smugaideach. Ghabh iad rannan mar aon ghuth.

Mun cuairt na poite cuir an car;

Caolain phùinnseant’innte caith.

Dùblaich, dùblaich, spàirn is sàraich

Tein’ a’ losgadh ’s poit air ghoile.

Son geasachd sam bi buaireadh neartmhor;

Mar bhrot-ifrinn goil is glugan.

Dùblaich, dùblaich, spàirn is sàraich

Tein’ a’ losgadh ’s poit air ghoile.

Fuaraich e le fuil a’ mhuncaidh

’S bi a’ gheasachd slàn is seasmhach

‘Le stobadh de m’ òrdagan, thig rud olc an taobh seo,’ thuirt a’ chiad bhana-bhuidseach nuair a thàinig MacBheatha a-steach don uaimh.

‘Tha mi a’ cur impidh oirbh, a sgroitsichean, ge bith ciamar a nì sibh a leithid, innsibh dè tha an dàn dhomh!’ dh’èigh e.

Rinn na bana-bhuidsichean mar a dh’iarr e, agus nochd ceann taibhseil le clogaid mu choinneamh MhicBheatha.

‘A MhicBheatha!’ ’S e rabhadh a bha ann. ‘Bi air d’ fhaiceall bho MhacDhubhaich!’ Chaidh an ceann à sealladh.

An uair sin a-mach às an smùid sgòthach, nochd taibhse leanaibh air a stialladh le fuil. Dh’èigh an dàrna taibhse, ‘A MhicBheatha! Bi tapaidh! Chan eil e comasach do fhear nach do rugadh le boireannach cron a dhèanamh ort!’ An uair sin chaidh e à sealladh.

’S e leanabh eile a bha anns an treas taibhse. Bha crùn air a cheann agus meanglan aige na làmhan. ‘A MhicBheatha!’ dh’èigh e. ‘Cha tèid do cheannsachadh gus an toir Coille Mhòr Bhiornaim ionnsaigh ort aig Dùn Shìnein!’

‘Chan urrainn do choille caismeachd don bhatal. Dè tha seo a’ ciallachadh?’ dh’èigh MacBheatha. Ach, chaidh an taibhs’ à sealladh. Ràc na bana-bhuidsichean is chaidh iad à sealladh ann an smùid uaine a bha a’ taomadh às a’ phoit.

Dh’fhàg MacBheatha an uamh, ’s e a’ beachdachadh air na thuirt na spioradan. Thàinig am Morair Leamhain na choinneamh leis an naidheachd gun robh MacDhubhaich air teicheadh a Shasainn.

‘Air teicheadh a Shasainn?’ dh’èigh MacBheatha. ‘Ma-thà, cuiridh mise an teaghlach aige gu bàs!’

Choilean MacBheatha an gealladh uabhasach aige. Cha robh maill sa chùis. Cha deach e fhèin gu caisteal MhicDhubhaich. Chuir e murtairean ann airson cur às dhan teaghlach.

Anns na làithean às dèidh na h-eucoir oillteil seo, chaidh am Morair Ros a Shasainn a lorg MhicDhubhaich. Ràinig e lùchairt rìgh Shasainn agus an sin fhuair e MacDhubhaich còmhla ri Calum agus iad a’ beachdachadh air an dòigh a b’ fheàrr gus Alba a shàbhaladh. Bha Calum air a dhol dìreach a Shasainn às dèidh bàs athar. Le cridhe trom nach robh ro dheònach, dh’inns an Rosach do MhacDhubhaich an naidheachd mu theaghlach.

‘Mo bhean? Mo chlann?’ dh’eigh MacDhubhaich agus e gun dòchas. ‘Chaidh am marbhadh? Gun gleidheadh an Cruithear mi! Thoiribh MacBheatha dlùth don chlaidheamh agam; cha tàrr e às!’ Leis a sin, dh’fhàg MacDhubhaich, Calum agus an Rosach beannachd aig rìgh Shasainn agus rinn iad air tuath leis an arm aca.

Air an t-slighe gu Dùn Shìnein, chaidh a’ chuid mhòr de mhorairean na h-Alba am measg an airm, ’s iad a’ trèigsinn MhicBheatha agus deònach sabaid na aghaidh. Air sgàth na h-eucoir oillteil aige, bha eagal aca roimhe agus bha gràin aca air.

Neartaich MacBheatha an caisteal agus leig e leis an fheirg grèim a ghabhail air. Cha robh eagal aige bhon bhatal agus e den bheachd gun robh na spioradan air a dhearbhadh nach b’ urrainn dha call. Cha dèanadh fear nach do rugadh le boireannach cron air, agus cha toireadh Coille Bhiornaim ionnsaigh sa bhatal.

’S e a bhean a bu mhotha a bha na h-uallach do MhacBheatha. Bha galar air greimeachadh air a h-inntinn. Nuair a bhiodh an trom-laighe oirre, cha mhòr a h-uile h-oidhche, bhiodh i a’ gagadaich mu dheidhinn murt.

‘Cò shaoileadh gun sileadh uiread de dh’fhuil às an t-seann duine? Nighidh sinn ur làmhan ’s thèid sinn don leabaidh,’ chanadh i. Chluinneadh mnathan na cùrtach i. Bha i air a h-inntinn a chall agus bha i a’ bàsachadh.

B’ e latha seachanta a bha ann do MhacBheatha, an latha a chaochail i.

‘Tha a’ bheatha ro ghoirid,’ thuirt MacBheatha nuair a thug iad an naidheachd thuige. Ach thàinig teachdaire a chur casg air a bhròn.

‘Dè nise?’ dh’fhaighnich MacBheatha.

‘A Mhorair, cha eil fhios a’m ciamar a chanas mi e,’ thuirt an teachdaire.

‘Dìreach inns dhomh!’ dh’èigh MacBheatha.

‘A Mhorair, tha Coille Bhiornaim a’ gluasad gar n-ionnsaigh!’ thuirt an teachdaire.

‘Dè –? ’S e na breugan a th’ agad!’ dh’èigh MacBheatha, ach bhon uinneig chitheadh e geugan is faileasan nan craobhan a’ teannadh dlùth air Dùn Shìnein. Chuir an sealladh crith na fheòil.

‘Thuirt na spioradan nach faighte buaidh orm gus an toireadh Coille Bhiornaim ionnsaigh air Dùn Shìnein. Ach, seo na craobhan a’ tighinn,’ thuirt MacBheatha. ‘Cha robh mi a’ smaoineachadh gun gabhadh e bhith. Seinn na glagan! Ma gheibh mise am bàs an-diugh, ’s ann sa bhatal a gheibh mi e.’

Sheirm an glag agus ghluais na feachdan aig MacBheatha an aghaidh nan craobhan. Choinnich iad air blàr a’ bhatail ann an Dùn Shìnein. Bha arm Chaluim air a bhith a’ gluasad fo chòmhdach gheugan à Coille Bhiornaim, airson meudachd an airm a chleith. Bha na dathan ag itealaich ’s na drumaichean a’ bualadh. Chaidh na geugan a chaith gu aon taobh agus na claidheamhan a thogail. Thòisich am batal.

Bha claidheamh MhicBheatha trang agus mharbh e mòran dhaoine. Bha e a’ creidsinn anns na spioradan, agus bha iadsan air a ràdh ris nach b’ urrainn fear nach do rugadh le boireannach buaidh a thoirt air. Bha an t-arm aig Calum na bu làidire, agus thòisich iad air buaidh fhaighinn. Bha MacBheatha an teis mheadhan a h-uile rud nuair a mhothaich MacDhubhaich dhà.

‘Thu fhèin a th’ ann!’ dh’èigh MacDhubhaich. ‘Tha taibhsean mo mhnatha ’s mo chuid chloinne gam bhuaireadh! Pàighidh tu airson d’ eucoir!’

‘Tha cus dhed fhuil air mo làmhan mar-thà.’ Dh’èigh MacBheatha. ‘Cha tèid mi a shabaid riut. Cha mharbh mi thu. Cha dèan fear nach do rugadh le boireannach cron orm – dh’inns na spioradan sin dhomh!’

‘Cha do rugadh mise le boireannach!’ dh’èigh MacDhubhaich, ’s e a’ ruith às dèidh MhicBheatha tron t-sabaid. ‘Rugadh mise mus robh dùil rium, ach bha mi beò! Tha d’ fhàisneachd ceàrr! Cuiridh mi às dhut!’

Dh’fhàs aodann MhicBheatha glas am broinn a chuid armachd. Thog e a chlaidheamh airson ionnsaigh a thoirt air MacDhubhaich ged a bha fios aige gun cailleadh e an t-sabaid.

Nuair a bha am batal seachad, ghabh Calum comhairle bho na morairean Albannach air achadh a’ bhlàir. Cha robh iad ach air fios fhaighinn mu na chaillear de dhaoine nuair a nochd MacDhubhaich agus e a’ giùlan ceann MhicBheatha, agus grèim aige air fhalt.

‘Tha an cealgaire marbh!’ dh’èigh e ri Calum. ‘Fàilte – ’s tu dha-rìribh rìgh na h-Alba!’ Rinn na morairean uile toileachas ’s iad cho taingeil a’ chrìoch aig MacBheatha ’s a bhanrigh fhaicinn.

Thug Calum taing dhaibh airson an gaisgeachd agus gheall e urram dhaibh. ‘Iarraidh sinn oirbh tighinn chun na dachaigh againn a dh’aithghearr,’ thuirt e. ‘Ach an toiseach tha cuireadh agaibh uile tighinn chun a’chrùnaidh ann an Sgàin.’

Crìoch

Ma chòrd an leabhar didseatach seo riut, tadhail air an làrach-lìn againn @ http://www.giglets.net gus leabhraichean didseatach eile le Giglets fhaincinn.

Tapadh leibh airson an leabhar seo a cheannach bho Giglets.

’S e facal bho Albais no Sgots, bhon bhàrdachd aig Raibeart Burns a th’ ann an ‘Giglets’ – a’ ciallachadh clann a tha a’ gàireachdainn no a’ dèanamh braoisgeiul. Tha sinn an dòchas gun dùisg na SmartReads annainn uile a’ bheothalachd sin a tha ann an clann gu nàdarra, seo an fhaireachdainn sinn annaibh, beòthalachd, aotrom agus aighearach mar a bhios ann an clann òga, nuair a tha iad dubhach, no toilichte, fo eagail no làn spòrs.

Nach tadhail sibh air an làraich-lìn againn gus tuilleadh fhaighinn a-mach mu na tha Giglets ris. An sin gheibh sibh fios mu thachartasan Giglets a bharrachd air measaidhean lèirmheasan agus airtaigilean. Faodaidh sibh cuideachd clàradh airson cuairt-litrichean bho Giglets – cluinnidh sibh an uair sin fiosrachadh ùr sam bith a tha a’ tighinn a-mach.

Gus gum bi na leabhraichean nan dòigh fiù ’s nas taitniche dhuibh a thaobh a bhi gan leughadh agus ag ionnsachadh, tha Giglets an dùil na leabhraichean a leasachadh le bhith cleachdadh goireasan bheòthalachaidh agus eile, mar a tha teicneòlas ùr a’ tighinn am follais. Uair sam bith a nì sibh luchdachadh a-nuas às ùr air an leabhar agaibh bho thasglann sgòthach an neach-reic agaibh air an Eadar-lìon, le ùmhlachd don t-seirbheis aige, aig àm sam bith, thèid an leabhar ùrachadh chun an na dreachd as ùire.

Tha sinne aig Giglets an dòchas gun còrd na sgeulachdan againn ribh!

Taing

Stiùiriche Deasachaidh

Jacqui McGhee

Riochdairean

Craig Johnstone

Karsten Kärcher

Eadar-theangachadh

Mòrag Stiùbhart

Stiùiriche Ealain

Graeme Nimmo

Dealbhadh Eile

Mark Haldane

Luchd-sgrùdaidh Eile

Ánna Máire Kärcher (Ní Domhnaill)

Chris McGhee

Jane Johnstone

Taing shònraichte do Tom Brodie-Browne

Mu Giglets

’S e th’ ann an SmartReads ach sgeulachdan clasaigeach a th’ air an atharrachadh do ghinealach ùr de luchd-leughaidh. Ged a tha litreachas clasaigeach sàr mhath, gu tric tha cnapan-starra eadar an luchd-leughaidh agus na sgeulachdan. San latha an-diugh chan eil ùine aig daoine a chosgas iad a’ lorg sgeulachd a chòrdas riutha, gu h-àraid ma tha i sgrìobhte ann an cànan seann-fhasanta a tha doirbh a leantainn. Tha Giglets a’ cur às do thòrr dhe na duilgheadasan seo agus a’ toirt cothrom air na sgeulachdan seo do leughadairean ùra – sean agus òg.

Tha Giglets a’ foillseachadh sgeulachdan anns a bheil beairteas cànain agus susbaint, ach air an giorrachadh agus air an sìmpleachadh do leughadairean òga. Tha Giglets ag amas air na sgeulachdan agus na caractaran a th’ air an snìomh a-steach dhan chultar làitheil againn a chur fa chomhair an leughadair. Leughaidh tu leabhar Giglets ann an 15-20 mionaidean agus gheibh thu blas de leabhar clasaigeach. Tha na Giglets a’ gleidheadh susbaint na sgeòil, bho chlisgeadh gu bròn, gach tachartas agus toileachas, na caractaran agus na suidheachaidhean ainmeil a tha air a bhith aithnichte thairis nam bliadhnachan. Tha Giglets a’ cleachdadh dòigh-obrach stèidhte airson sgriobtaichean film a sgrìobhadh gus na tiotalan clasaigeach ath-dheasachadh do leughadairean ùra.

Cuideachd, tha dealbhan an cois gach sgeulachd gus na prìomh shuidheachaidhean a thoirt beò dha na leughadairean. Tha seo a’ dèanamh na sgeòil nas taitniche agus a’ cuideachadh an leughadair gus cuimhne a chumail air na tha a’ tachairt. Rè ùine tha sinn an dùil tuilleadh leasachaidhean a chur an gnìomh airson barrachd tlachd agus ionnsachaidh a chur ri gach tiotal.

Tha an sgioba sgrìobhaidh agus an luchd-measaidh aig Giglets ionnsaichte agus eòlach a thaobh na h-obrach; mar eisimpleir tha ceum ann an Litreachas agus Cànan bho Oilthigh Ghlaschu aig an Neach-deasachaidh againn, agus tha PhD bho Oilthigh Shrath Chluaidh aig fear de na Riochdairean againn.

Tha Giglets ag amas air a bhith a’ toirt seachad ionnsachadh agus cothrom cur-seachad den ìre as àirde. Tha sinn an dòchas leughadh a bhrosnachadh, litreachas clasaigeach a thoirt fa-near do luchd-leughaidh nas fharsainge, agus cuideachadh ri piseach a thoirt air litearrachd. ’S e sin an t-adhbhar gun tug sin SmartReads air leabhraichean Giglets!