Thank you for your support of the Creative Arts. Please keep supporting us and please only use this book at Gaelic Medium Education Schools in Scotland.

If you are not a teacher or pupil at a Gaelic Medium Education School in Scotland, please delete this book. You can find ‘Enhanced’ versions of this book on major ebook retailers such as iTunes.

This electronic edition first published in 2013 by Giglets Limited.

Giglets Limited
15 Glenbrig
Darvel, Ayrshire KA17 0JA
GB – Scotland

http://www.giglets.net

ISBN 978-1-908564-95-5 in electronic format

(English Language version ISBN 978-1-908564-05-4 in electronic format)

Copyright © Giglets Limited 2013

Translation Copyright © Giglets Limited 2013

The right of Giglets Limited to be identified as the author of this work has been asserted by Giglets Limited in accordance with the Copyright, Designs and Patents Act 1988.

You may not copy, store, distribute, transmit, reproduce or otherwise make available this publication (or any part of it) in any form, or by any means (electronic, digital, optical, mechanical, photocopying, recording or otherwise), without the prior written permission of the publisher. Any person who does any unauthorized act in relation to this publication may be liable to criminal prosecution and civil claims for damages.

A CIP catalogue record of this publication is available from the British Library.

Taing shònraichte do Chomhairle nan Leabhraichean agus do Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig airson an taic ann a bhith a’ cruthachadh an leabhair-d seo.

Giglets ann an Gàidhlig

Sgeulachd Cnoc Màine

Atharrachadh bhon tiotal clasaigeach le Uilleam Carleton a chaidh fhoillseachadh ann an 1888 fon ainm A Legend of Knockmany.

Cò an t-Èireannach – fear, tè no pàiste – nach cuala mu na sgeulachdan uirsgeulach aig Fionn Mòr MacCumhail? Bho Eilean Chliar gu Clachan nam Fuamhairean agus air ais a-rithist, tha a h-uile duine ann an Èirinn eòlach air na sgeulachdan sin.

Tha a bhith a’ bruidhinn mu Chlachan nam Fuamhairean gam thoirt gu toiseach mo sgeòil fhìn. Bho chionn fhada an t-saoghail, bha Fionn agus na fuamhairean eile a bha a’ fuireach anns a’ cheàrnaidh a tuath sin de dh’Èirinn ag obair gus an Clachan, a bhiodh na rathad làidir seasmhach gu taobh thall a’ chuain gu Alba, a thogail.

Ged a bha na fuamhairean ag obair gu cruaidh, a’ togail nan clachan sia-thaobhach gus an clachan a dhèanamh, chuir Fionn MacCumhail roimhe gu h-obann a dhol dhachaigh gus a chèile, Ùna, fhaicinn. Thog e craobh-ghiuthais às an talamh, gheàrr e dhith na freumhan agus na geugan gus bata a dhèanamh, agus thog e air dhachaigh an uair sin. Bha an taigh aig Fionn agus Ùna air mullach Cnoc Màine, beinn àrd a tha a’ coimhead a-mach air beinn àrd eile air a bheil a’ Choille Mhòr.

Thig an fhìrinn am follais aig a’ cheann thall co-dhiù. An turas seo, cha b’ e iarraidh air Ùna fhaicinn an aon rud a thug air Fionn a dhol dhachaigh. Bha fuamhaire eile air an robh Cù Chulainn mun cuairt aig an àm sin cuideachd. Thathar a’ cumail a-mach ann an cuid de sgeulachdan gum b’ e Èireannach a bha ann an Cù Chulainn, agus tha feadhainn eile ag ràdh gum b’ e Albannach a bh’ ann ach tha iad uile ag aontachadh gun robh e fìor mhòr. Cha robh fuamhaire eile faisg air a bhith cho mòr ris; nan stampadh e a chasan, bha an t-àite a’ dol air chrith mar gum b’ e crith-thalmhainn a bh’ ann. Bha e gu math cliùiteach agus bha fhios aig a h-uile duine a bha eòlach air nach gabhadh an gnothach dèanamh air ann an sabaid.

Bha sgeul eile ann, agus chan eil fhios agam an e an fhìrinn a th’ innte no nach e, gun robh Cù Chulainn air gath dealanaich a ghlacadh na làmhan agus air a dhèanamh rèidh na fhoileag. Bha e air a ràdh gum biodh e a’ cumail na foileig sin na phòca, gus sealltainn do dhuine sam bith a bha treun gu leòr feuchainn ri dhol a shabaid ris. Bha Cù Chulainn air sabaid an aghaidh a h-uile fuamhaire ann an Èirinn ach Fionn MacCumhail; cha robh ann ach burraidh agus bha e air gealltainn an gnothach a dhèanamh air Fionn cuideachd nam faigheadh e grèim air.

Ach, cha robh dad a dhùil aig Fionn a dhol a shabaid an aghaidh fuamhaire mòr aig an robh dealanach na phòca. Bha e air a bhith a’ ruith bho àite gu àite ann an Èirinn, ’s e daonnan a’ dèanamh cinnteach nach biodh e a’ dol anns an rathad air Cù Chulainn. Bha e air fathann a chluinntinn gun robh Cù Chulainn a’ tighinn gu Clachan nam Fuamhairean gus sabaid a dhèanamh ris, agus b’ e sin a thug air cabhag a dhèanamh gus a dhol dhachaigh gu Ùna.

Rinn Fionn leisgeulan ris na fuamhairean eile, thog e a bhata ùr agus dh’fhàg e an Clachan gus coiseachd dhachaigh chun an taighe air Cnoc Mòran. Mar a thuirt mi, bha an taigh aig Fionn air bàrr na beinne agus bhiodh e a’ cur iongnadh air na daoine bhon sgìre mun cuairt carson a bha Fionn air a thaigh a thogail ann an àite cho fosgailte ris a’ ghaoith agus cho mì-chofhurtail.

‘Dè tha fa-near dhut, a Mhgr MhicCumhail,’ dh’fhaighnich iad dha, ‘le bhith a’ fuireach shuas air a’ bheinn sin agus a’ ghaoth a’ gabhail dhut ’s far nach eil uisge ri fhaighinn?’

‘Uill,’ chanadh Fionn, ‘riamh bhon a bha mi cho àrd ri tùr chruinn, tha e air còrdadh rium sealladh fhaighinn dhen h-uile rud a tha mun cuairt orm. Chan eil àite ann airson sealladh nas fheàrr fhaighinn na air mullach Cnoc Mòran. Agus a thaobh na tha thu ag ràdh mu chion an uisge, tha mi a’ cur sìos pump a bhios deiseil cho luath ’s a bhios crìoch air a’ Chlachan.’

B’ e seo an sgeul a bhiodh Fionn ag innse ach leis an fhìrinn innse, bha e air a thaigh a thogail air fìor mhullach Cnoc Mòran gus an deigheadh aige air Cù Chulainn fhaicinn a’ tighinn thuige ’s gum biodh ùine gu leòr aige airson teicheadh. Ach, chan eil mi a’ feuchainn ri bhith ro chruaidh air Fionn; bha e ag iarraidh gum biodh cothrom aige a h-uile rud fhaicinn bhon doras-aghaidh aige fhèin agus cha b’ urrainn dha a bhith air àite na b’ fheàrr fhaighinn airson sin.

‘Sin thu!’ arsa Fionn le fiamh a’ ghàire, nuair a dh’fhosgail e an doras-aghaidh.

‘Och, Fhionn! Tha fàilte mhòr ort,’ thuirt Ùna, ’s i a’ toirt pòg mhòr dha.

‘’S dè do chor fhèin, Ùna?’ dh’fhaighnich Fionn. ‘Ciamar a tha gnothaichean air a bhith bhon a dh’fhàg mi?’

‘Cha b’ urrainn na b’ fheàrr,’ ars ise le gàire air a h-aodann. ‘Dè tha gad fhàgail an seo nas tràithe na bha dùil riut, Fhionn?’

‘Chan eil càil ach gaol, gràdh agus miann thu fhèin fhaicinn,’ thuirt Fionn.

Bha Fionn cho sona ri bròg a bhith aig an taigh ann an cuideachd Ùna airson latha no dhà. Ach, bha gràin air fhathast a bhith a’ smaoineachadh air Cù Chulainn agus dh’aithnich Ùna gun robh rudeigin a’ cur dragh air. Cha do dh’fhaighnich i dè bh’ ann, bhon a bha i gu math cinnteach gun innseadh e dhi nuair a bha e freagarrach dha fhèin. Agus gu dearbh, rinn e sin.

‘Dè th’ ann ach Cù Chulainn,’ thuirt Fionn mu dheireadh thall. ‘Tha e a’ cur iomagain orm. Fuamhaire a tha cho mòr ’s gum bi an talamh mun cuairt air a’ dol air chrith agus bidh dealanach aige na phòca a tha e air a phronnadh coltach ri foileag. Tha e air an gnothach a dhèanamh air a h-uile fuamhaire eile ann an Èirinn agus tha e a’ tighinn às mo dhèidh gun adhbhar ach airson sealltainn cho làidir ’s a tha e.’

Nuair a thuirt Fionn sin, stob e òrdag na bheul. Bhiodh e daonnan a’ dèanamh siud nuair a bhiodh e ag iarraidh faicinn dè bha a’ dol a thachairt no gus rud sam bith a thachair fhad ’s a bha e air falbh fhaicinn. Bha e a’ faighinn gliocas agus neart na òrdaig.

‘Fhionn, a ghràidh,’ arsa Ùna, aig an robh làn fhios na bha e a’ dèanamh. ‘Tha mi an dòchas nach eil thu a’ bìdeadh d’ òrdaig air mo sgàth sa?’

‘Chan eil,’ thuirt Fionn; ‘Bidh mi ga bìdeadh gus an tèid agam air faicinn dè tha a’ dol a thachairt. Iochd! Ùna, tha Cù Chulainn air a shlighe an seo.

Chì mi e gu deas air Dùn Geanainn.’

‘A Shìorraidh!’ dh’èigh Ùna.

‘Chan eil fhios agam dè nì mi,’ arsa Fionn. ‘Chan urrainn dhomh teicheadh a-rithist; bhiodh coltas ann nach robh annam ach gealtaire. Agus co-dhiù, tha m’ òrdag ag innse dhomh gum feum mi coinneachadh ris uaireigin.’

‘Cuin a bhios e an seo?’ dh’fhaighnich Ùna.

‘A-màireach mu dhà uair feasgar,’ arsa Fionn le osna.

‘Uill, a ghràidh,’ arsa Ùna, ‘biodh earbsa agad annamsa, agus tha mi an dòchas gun tèid agam air do thoirt tron latha a-màireach gu sàbhailte.’

Shocraich Fionn beagan leis mar a bha Ùna ga bhrosnachadh. Ma bha ise air gabhail os làimh a chuideachadh, bha e cinnteach gun dèanadh i a’ chùis. Bha fhios aige gun robh Ùna gu math dlùth ris na sìthichean; agus gu dearbh bha cuid dhen bheachd gur e bean-shìth a bh’ innte fhèin. Nam b’e, b’ e deagh thè a bh’ innte le fìor dheagh chridhe coibhneil.

Nis, bha piuthar aig Ùna air an robh Gràine, agus bha ise a’ fuireach aig fìor mhullach a’ Chùil Mhòir. Bidh cuimhn’ agad gur e sin a’ bheinn a tha mu choinneamh Cnoc Mòran. Chan eil an gleann eadar an dà bheinn ach mu mhìle no dhà a leud agus air feasgar brèagha bhiodh na peathraichean nan seasamh agus a’ glaodhaich ri chèile bho mhullach aon bheinn gu mullach na beinne eile. Am feasgar sin, chuir Ùna roimhpe comhairle a peathar mu Chù Chulainn a ghabhail.

‘A Ghràine,’ dh’èigh i tarsainn a’ ghlinne, ‘a bheil thu ann?’

‘Chan eil,’ dh’èigh Gràine, a bha air a cluinntinn bho astar fad air falbh. ‘Tha mi a’ togail dhearcan ann an Allt an Deamhain.’

‘Uill, saoil am b’ urrainn dhut dìreadh gu mullach a’ Chùil Mhòire, agus an innseadh tu dhomh na chì thu an sin?’ dh’èigh Ùna.

‘’S urrainn gu dearbh,’ fhreagair Gràine, agus ann am beagan mhionaidean dh’èigh i, ‘Tha mi air ais.’

‘A bheil thu a’ faicinn càil?’ dh’èigh Ùna.

‘Murt mhòr!’ dh’èigh Gràine. ‘Tha fuamhaire a’ tighinn à Dùn Geanainn. Chan fhaca mi creutair cho mòr ris riamh.’

‘Seadh,’ dh’èigh Ùna. ‘Sin carson a dh’fheumas tu mo chuideachadh. ’S e Cù Chulainn an t-ainm a th’ air an fhuamhaire sin, agus tha e a’ tighinn an seo gus sabaid ri Fionn. Dè as urrainn dhuinn a dhèanamh?’

‘Èighidh mise air agus iarraidh mi air tighinn a-nuas an seo gu Cùl Mòr,’ thuirt Gràine. ‘Ma stadas e an seo airson beagan fois agus grèim bìdh, bheir e dhut beagan a bharrachd ùine gus smaoineachadh air dè nì thu. ‘Ach, Ùna,’ ars ise, ‘chan eil mòran ime agam a-nochd airson aoighean sam bith; an tèid agad air beagan a chaitheamh thugam?’

‘Nach eil fhios gun tèid,’ fhreagair Ùna, ‘agus tapadh leat airson a chumail air falbh gus an tèid againn air barrachd cnuasachaidh a dhèanamh.’

Fhuair i an cnap ime a bu mhotha a bh’ aice, a bha gu math na bu mhotha na cnap ime a chreideadh tu. ‘A Ghràine,’ dh’èigh i. ‘Tha mi a’ dol a chaitheamh an ime seo a-null thugad; a bheil thu deiseil gus a ghlacadh?’

‘Tha mi deiseil,’ arsa Gràine, ‘agus dèan cinnteach gun caith thu gu math e.’

Chaith Ùna an t-ìm, ach cha robh a h-aire air a’ ghnothach los mar a bha i fo iomagain ’s gun do dhìochuimhnich i an seun a chuireadh gu sàbhailte gu taobh thall a’ ghlinne e a ràdh. An àite Cùl Mòr a ruigsinn, thuit an t-ìm lethach slighe eadar Cùl Mòr agus Cnoc Mòran shìos anns a’ ghleann ri taobh na boglaich.

‘Mo mhallachd ort!’ dh’èigh Ùna; bha i gu math mì-thoilichte leis a’ mhearachd a rinn i. ‘Tha mi a’ dol a dhèanamh clach ghlas dhìot agus tha mi a’ guidhe gum bi còmhstri aig a’ chiad duine a dh’fheuchas ri do ghluasad!’ Bha a mallachd làidir agus tha a’ chlach fhathast far an do thuit an t-ìm, le làrach a ceithir chorragan agus a h-òrdaig fhathast anns a’ chloich, dìreach mar a bha e nuair a dh’fhàg e a cròg.

‘Na gabh dragh mu dheidhinn,’ dh’èigh Gràine. ‘Nì mi mo dhìcheall gus Cù Chulainn a chumail an seo airson greiseag. Ma dh’fhaodte gun toir mi dha brot fraoich gus fhàgail caran tinn. Bidh ùine gu leòr agad smaoineachadh air rudeigin, Ùna. Tha mi làn chinnteach gun dèan thu an gnothach air Cù Chulainn fhathast.’

Las Gràine teine gus toit a chur suas dhan adhar à Cùl Mòr agus, le a corragan, rinn i trì feadan eagalach. B’ e seann chomharra Èireannach a bha seo gus sealltainn do Chù Chulainn gun robh fiathachadh aige gu Cùl Mòr.

Fad na h-ùine seo, bha Fionn fo uallach, agus cha robh sìon a dh’fhios aige dè dhèanadh e. Bha Cù Chulainn na fhuamhaire cho buileach mòr, agus uair sam bith a smaoinicheadh Fionn air dealanach air a phronnadh mar fhoileag, bha a ghaisgeachd ga fhàgail. Dè an cothrom a bhiodh aigesan ann an sabaid cho mì-chothromach?

‘Ùna,’ arsa Fionn, ‘nach urrainn dhut dad a dhèanamh gus mo chuideachadh? Dè ma bhios mi air mo dhochann mu do choinneimh agus air mo nàrachadh air beulaibh mo chinnidh gu lèir? Ciamar a thèid agamsa air sabaid an aghaidh cuideigin dhe leithid-san, leis an fhoileig sin a tha na phòca air a dèanamh bho —?’

‘Nis, Fhionn, gabh air do shocair,’ fhreagair Ùna. ‘Bha dùil agam gun robh thu na bu threasa na sin – ach, foileagan! Tha fhios agamsa dè nì mi. Bheir mise biadh dhan Chù Chulainn a tha seo a tha a cheart cho annasach ris an fhoileig a tha aige na phòca. Fàg an gnothach agamsa agus dèan thusa na dh’iarras mise ort.’

B’ e deagh naidheachd a bha ann do Fhionn. Bha tòrr earbsa aige ann an Ùna bhon a bha i air a chuideachadh iomadh turas roimhe nuair a bha e ann an staing. Bhon a bha e a’ faireachdainn na b’ fheàrr, shuidh e gus beagan dinneir a ghabhail agus choimhead e air Ùna ag ullachadh an t-seun aice, a chuidicheadh i gus am plana aice a thoirt gu buil. Thug i leatha naoi snàithleanan clòimhe, dath eadar-dhealaichte air gach fear dhiubh, agus shnìomh i iad nan trì figheachain le trì dathan anns gach fear dhiubh.

An uair sin cheangail Ùna aon fhear mun cuairt air a gàirdean deas, aon mu a cridhe agus am fear eile mu a h-adhbrann deas. Nuair a bha i deiseil, chaidh i a-null a thadhal air a nàbaidhean agus fhuair i fichead greideal ’s a h-aon air iasad bhuapa. Thug i dhachaigh iad agus dh’fhalaich i iad ann am broinn bonnach taois a bhiodh air am bruich air an teine mar a b’ àbhaist. Chuir i na bonnaich arain anns a’ phreasa nuair a bha iad deiseil.

An uair sin fhuair Ùna poit mhòr de bhainne ùr, leis an do rinn i gruth agus meòg. Gu cùramach, mhìnich i do Fhionn mar a chleachdadh e an gruth an-ath-latha. Bhon a bha a h-uile rud deiseil, shuidh Ùna agus Fionn gu socair aig an taigh còmhla, a’ feitheamh air Cù Chulainn tighinn.

Bha òrdag Fhionn air innse dha gun nochdadh Cù Chulainn mu dhà uair feasgar, ach cha bhiodh an gliocas a fhuair e le bhith a’ bìdeadh òrdaig air cothrom sam bith a thoirt dha an aghaidh Chù Chulainn mura b’e Ùna. Bha Cù Chulainn coltach ri Fionn ann an cuid de dhòighean; bha a ghliocas agus a neart air fad – agus bha gu leòr dhiubh sin aige cuideachd – ri fhaighinn anns a’ chorraig mheadhain, an gunna fada mar a theirear rithe, ann am meadhan na làimh dheis. Dìreach coltach ri Fionn, nam biodh e mì-shealbhach agus gun cailleadh e a’ chorrag chudromach aige, cha bhiodh ann ach duine mòr agus cha bhiodh e na fhuamhaire tuilleadh.

Air an ath latha, chunnaic Ùna Cù Chulainn a’ tighinn thairis a’ ghlinne (bhiodh e gu math doirbh gun fuamhaire cho mòr siud fhaicinn) agus mar sin bha fhios aice gun robh an t-àm ann tòiseachadh. Dh’iarr Ùna air Fionn leum a-steach dhan chreathail agus leigeil air gur e a mhac fhèin a bh’ ann.

‘Feumaidh tu leigeil ort nach eil annad ach balachan beag,’ ars ise. ‘Laigh an sin gu socair gus a bheil sinn deiseil agus dèan a h-uile rud a dh’iarras mise ort.’ B’ e gnothach nàr a bha seo do Fhionn, ach rinn e mar a bha Ùna ag iarraidh air agus chaidh e am falach. Bha coltas pàiste mòr uabhasach air na chadal anns a’ chreathail.

Mar a bhathar an dùil, nochd Cù Chulainn aig dà uair feasgar agus dhinn e a cheann mòr uabhasach a-steach an doras-aghaidh. ‘Sin sibh!’ ars esan. ‘An ann an seo a tha am fuamhaire mòr, Fionn MacCumhail a’ fuireach?’

‘’S ann,’ fhreagair Ùna. ‘Nach tig sibh a-steach ’s nach suidh sibh?’

‘Tapadh leibhse,’ ars esan, ’s e a’ dol a-steach. ‘Nach e sibhse a’ Bh-uas NicCumhail? Bean Fhionn MhicCumhail?’

‘’S mi,’ ars Ùna. ‘’S mi gun teagamh.’

‘Uill,’ ars am fuamhaire, ‘tha e air a ràdh gur e an duine agaibh am fuamhaire as làidire agus as gaisgeile ann an Èirinn, agus bu mhath leamsa sabaid na aghaidh. A bheil e aig baile?’

‘Chan eil,’ fhreagair Ùna. ‘Dh’fhàg e na bu tràithe an-diugh ann am fìor dhroch shunnd. Tha e coltach gu bheil fuamhaire faoin air a bheil an t-ainm Cù Chulainn air a bhith shìos aig Clachan nam Fuamhairean a’ faighneachd mu Fhionn agus mar sin tha e air a dhol sìos gus grèim fhaighinn air agus gus crathadh a thoirt air. Tha mi an dòchas nach fhaigh Fionn grèim air an truaghan, no ma gheibh, bidh e air a lidrigeadh.’

‘’S mise Cù Chulainn,’ ars am fuamhaire. ‘Tha mi air a bhith a’ feuchainn air an duine agaibh a ghlacadh bho chionn bliadhna. ’S esan an aon fhuamhaire ann an Èirinn nach eil mi air sabaid na aghaidh, agus cha sguir mi gus a bheil mi air an gnothach a dhèanamh air.’

Rinn Ùna lachan gàire nuair a chuala i seo. ‘Am faca tu Fionn riamh?’ dh’fhaighnich i.

‘Chan fhaca,’ ars esan, ‘tha e air a bhith a’ teicheadh bhuam fad na h-ùine sin.’

‘Sin a bha dùil agam,’ ars Ùna. ‘Bu chòir dhut a bhith an dòchas nach fhaic thu Fionn gu bràth. Innsidh mise dhut, ’s e droch latha a bhios ann dhut ma choinnicheas tu ris. Ach, an-dràsta, tha a’ ghaoth a’ sèideadh tron doras; am biodh tu cho math ’s gun tionndaidheadh tu an taigh dhomh? Bidh Fionn daonnan a’ tionndadh an taighe nuair a bhios e an seo.’

Chuir seo iongnadh air Cù Chulainn, ach dh’èirich e, bhuail e a dhòrn far an robh cnàimh na corraig mheadhain air a làimh dheis trì tursan, chaidh e a-mach agus thionndaidh e an taigh mun cuairt dìreach mar a bha Ùna air iarraidh air. Nuair a chunnaic Fionn, a bha am falach fo na cuibhrigean anns a’ chreathail, gun robh Cù Chulainn air an taigh a thionndadh mun cuairt, thàinig fallas air a ghruaidhean. Ach, cha do chuir e dragh air Ùna agus bha i cho stòlda,treun ’s a bha i riamh.

‘Tapadh leat fhèin,’ ars ise, ‘agus leis gu bheil thu cho cuideachail, ma dh’fhaodte gun dèanadh tu rudeigin eile dhomh, leis nach eil Fionn fhèin an seo airson a dhèanamh dhomh? Tha i air a bhith gu math tioram an seo leis an t-sìde bhlàth a tha air a bhith againn. Le bhith cho àrd tha e a’ ciallachadh gu bheil cion uisge oirnn. Tha fuaran thall fo na creagan air a’ chnoc a tha siud, agus bha Fionn am beachd na creagan a thogail gus tobar a dhèanamh ach, bhon a chuala e gun robh thu fhèin aig Clachan nam Fuamhairean, dh’fhàg e le trì cinn theine air agus chaidh e glan às a chuimhne. Nam b’ urrainn dhut fhèin an tobar a dhèanamh, bhithinn gu math taingeil.’

Thug Ùna Cù Chulainn gu àite le creagan mòra os cionn an fhuarain. Sheas Cù Chulainn ga choimhead airson beagan mhionaidean, leis nach robh coltas furasta air na bhathar ag iarraidh air a dhèanamh. Mu dheireadh thall thug am fuamhaire bualadh air a chorraig mheadhain naoi tursan agus shlaod e na creagan bho chèile le a làmhan. Rinn e mòr-bheàrn anns an robh mu cheithir ceud troigh a leud, agus ’s e Gleann Long Phort a chanar ris an àite sin a-nis. Bha Ùna fo iomagain nuair a chunnaic i cho làidir ’s a bha e, ach leig i oirre gun robh i gu math cleachdte ri a leithid.

‘Faodaidh tu tighinn a-steach a-nis,’ dh’èigh i ri Cù Chulainn, ‘Gheibh mise rudeigin dhut ri ithe. Tha Fionn cho fialaidh ’s gum biodh e math dha chuid nàimhdean na dhachaigh fhèin.’

Dheasaich Ùna am bòrd agus thug i bonnaich arain do Chù Chulainn a bha i air ullachadh na bu tràithe, cho math ri ìm, feòil muice agus càl a bha air an goil. Thachair an sgeulachd seo fada mus robh guth air buntàta anns an tìr ud. Thug Ùna cuireadh do Chù Chulainn e fhèin a chuideachadh agus dhinn e tè dhe na cèicichean na bheul gus grèim a thoirt aiste. Leig e èigh às leis a’ chràdh nuair a bhris na fiaclan aige air a’ ghreideal iarainn a bha am broinn na cèic.

‘Och!’ dh’èigh e. ‘Tha an t-aran seo air a dhà dhe m’ fhiaclan a bhriseadh! Dè tha seo a thug sibh dhomh?’

‘Dè tha ceàrr?’ dh’fhaighnich Ùna, ’s gun i a’ leigeil oirre dad.

‘Ceàrr!’ ghlaodh Cù Chulainn. ‘Tha an t-aran seo air an dà fhiacail as fheàrr a tha agam a bhriseadh.’

‘Nach neònach sin; sin an t-aran a bhios aig Fionn,’ arsa Ùna. ‘Chan ith e ach an t-aran sin, ach dhìochuimhnich mi a ràdh nach urrainn ach do Fhionn agus dhan leanabh againn ithe. Ach, leis an fhìrinn innse, los gu bheil thu cho mòr agus cho làidir, bha dùil agam gun dèanadh tu an gnothach air. Siuthad, feuch air cèic eile ma tha thu ag iarraidh; ’s dòcha nach eil i buileach cho cruaidh ris a’ chiad tè.’

Bha an t-acras gus Cù Chulainn a tholladh agus mar sin thug e grèim às an dàrna cèic a thug Ùna dha. B’ e faoineas a bha sin cuideachd, agus leig e èigh uabhasach às a-rithist nuair a chaill e dà fhiacail eile.

‘Thoir leat an t-aran a tha seo no cha bhi fiacail air fhàgail agam!’ dh’èigh e an dà chuid le cràdh agus fearg.

‘Seadh ma-thà,’ arsa Ùna, ‘ach mura h-urrainn dhut an t-aran ithe, b’ fheàrr leam gun sguireadh tu a dh’èigheach co-dhiù no dùisgidh tu an leanabh. Och, nach seall thu a-nis, tha e air dùsgadh.’ Leig Fionn sgiamh àrd às a chuir an t-eagal air Cù Chulainn, leis gun robh dùil aige gum b’ ann bho leanabh òg a thàinig e.

‘A Mhàthair,’ arsa Fionn, ‘tha mise ag iarraidh rudeigin ri ithe.’ Chaidh Ùna thuige agus thug i dha tè dhe na cèicichean air an robh an aon choltas ris an fheadhainn eile ach anns nach robh greideal. Bha Fionn gu math acrach, agus cha b’ fhada gus an deach an t-aran às an t-sealladh.

Bha Cù Chulainn air a bheò-ghlacadh leis mar a bha an leanabh ag ithe an arain a bha air uiread de chron a dhèanamh air fhèin. Bha e a’ faireachdainn an uair sin gun robh e gu math fortanach nach robh e air tachairt ri Fionn MacCumhail riamh. Bha e dhen bheachd nach biodh cothrom sam bith aigesan buaidh fhaighinn air fuamhaire a dh’itheadh a leithid siud de dh’aran, gu h-àraid ma bha a mhac òg làidir gu leòr airson ithe cuideachd.

‘Am faod mi sealltainn air an leanabh anns a’ chreathail?’ dh’fhaighnich e do Ùna. ‘Feumaidh gur e leanabh gu math sònraichte a tha ann an leanabh a dh’ itheas aran mar siud.’

‘Nach eil fhios gum faod,’ fhreagair Ùna. ‘Èirich, a bhalaich bhig, agus seall dhan duine a tha seo gur tu mac Fhionn MhicCumhail.’

Sheas Fionn anns a’ chreathail; bha e air èideadh ann an aodach leanaibh, no cho coltach ri sin ’s a ghabhadh dèanamh le fuamhaire. ‘A bheil sibh làidir?’ dh’fhaighnich e, ’s e a’ coimhead le gruaim air Cù Chulainn.

‘A Shìorraidh Mhòir!’ dh’èigh Cù Chulainn. ‘Nach ann aige a tha an guth sgairteil airson leanabh!’

‘A bheil sibh làidir?’ dh’fhaighnich Fionn a-rithist, ’s e fhathast a’ leigeil air gur e leanabh a th’ ann. ‘An urrainn dhuibh uisge fhàsgadh às a’ chloich ghil a tha seo?’ Shìn Fionn clach chruaidh gheal do Chù Chulainn. Dh’fhàisg Cù Chulainn a’ chlach le uile neart ach cha b’ urrainn dha boinne uisge fhaighinn aiste. Ma dh’fhaodte gun deach aige air creagan Gleann Long Phort a shlaodadh bho chèile agus air dealanach a phronnadh le a làmhan, ach bha a’ chlach gheal ud ro làidir dha.

Sheall Fionn air aodann Chù Chulainn a’ fàs nas deirge ’s nas deirge fhad ’s a bha e a’ feuchainn air a’ chlach fhàsgadh. ‘Chan eil thusa làidir idir,’ arsa Fionn. ‘Agus thathar ag ràdh gur e fuamhaire a th’ annad! Thoir dhomhsa a’ chlach, agus seallaidh mi dhut nas urrainn dhòmhsa a dhèanamh, agus an uair sin faodaidh tu tomhas a dhèanamh air neart m’ athar.’

Thog Fionn dha a’ chlach, ach gun fhiosta do Chù Chulainn, chuir e sìos a’ chlach sin agus thog e an gruth a bha Ùna air a chur am falach. Dh’fhàisg e an gruth, gus an tàinig sruth dhen mheòg às; bha e coltach ris an uisge fhèin agus thàinig sruth bho a làmhan.

‘Tha mise a’ tilleadh dhan chreathail,’ arsa Fionn. ‘Suarach am fuamhaire làidir a th’ annad mura tèid agad air aran m’ athar ithe agus mura h-urrainn dhut uisge fhaighinn às a’ chloich. ’S fheàrr dhut dèanamh às mus tig m’ athair dhachaigh; gheibh e grèim ort agus lidrigidh e thu ann an dà mhionaid.’

Bha Cù Chulainn air an aon bheachd; bha a ghlùinean a’ bualadh na chèile leis an eagal a bh’ air gum faigheadh Fionn feargach grèim air. Bha e fo iomagain a h-uile mionaid a bha e an siud gun tilleadh Fionn agus gum faiceadh e gun robh e ann. Dh’fhàg e beannachdan aig Ùna agus thug e gealladh dhi nach tilleadh e gu bràth tuilleadh airson a dhol a shabaid ri Fionn.

Chuala Fionn seo uile bho shàbhailteachd a chreathail fhèin. Bha e air a dhòigh gun robh Cù Chulainn a’ fàgail ’s gun e air an aire a thoirt gun robhas a’ toirt a char às.

‘’S math dhutsa nach eil Fionn an seo,’ arsa Ùna. ‘Bhiodh e air do phronnadh.’

‘Tha fhios agam; ’s ann agam a tha fios air an sin,’ thuirt Cù Chulainn; ‘ach mus fhalbh mi, am faod mi feuchainn dè an seòrsa fhiaclan a tha ann am pàiste as urrainn a leithid de dh’aran ithe?’ Agus chomharraich e aran a bh’ air a’ bhòrd fhad ’s a bha e a’ bruidhinn.

‘Nach eil fhios gum faod,’ arsa Ùna. ‘Ach, tha na fiaclan làidir aige fada gu cùl a chinn, agus mar sin feumaidh tu do chorrag a chur a-steach gu math fada.’

Chuir e iongnadh air Cù Chulainn gun robh uiread de dh’fhiaclan mòra ann an ceann leanaibh. Ach, chuir e iongnadh buileach air faicinn gun robh corrag ga dhìth nuair a thug e a làmh a-mach à beul an leanaibh. Bha e às aonais na corraig a bha a’ toirt dha a neart. Leig e ràn às agus thuit e chun an ùrlair anns a’ bhad le eagal agus laige.

B’ e seo a bha Fionn a’ feitheamh air a shon. Bha fhios aige gun robh Cù Chulainn, am fuamhaire, a bhiodh a’ cur eagal am beatha air a h-uile fuamhaire Èireannach eile agus a nàmhaid mhòr fhèin, fo a smachd-san. Leum e às a’ chreathail gus sabaid an aghaidh Chù Chulainn los gun robh an t-sabaid na bu chothromaiche a-nis.

Cha b’ fhada gus an robh Cù Chulainn uabhasach, am burraidh a bu mhotha a bha ann an Èirinn, na laighe marbh air mullach Cnoc Mòran. Agus b’ ann mar sin a rinn Fionn MacCumhail, le innleachd a chèile, Ùna, an gnothach air a nàmhaid le bhith a’ cleachdadh gliocas, ged nach biodh e air an gnothach a dhèanamh air gu sìorraidh le a neart. Tha an sgeulachd seo cuideachd a’ dearbhadh, ged as urrainn dhaibh ar cur ann an staing, gu bheil mnathan math air ar faighinn à staingean a tha nas miosa no a cheart cho dona.

Facal-deiridh le Giglets

Seo tè de iomadh sgeulachd eadar-dhealaichte a th’ ann mu Chlachan nam Fuamhairean agus mu Fhionn MacCumhail. Ann an tionndaidhean eile dhen sgeulachd seo cha do chaochail Cù Chulainn idir, ach chaidh aige air teicheadh gu Alba tarsainn a’ Chlachain. Tha cuid de sgeulachdan ag innse gun do thog Fionn pìos mòr talmhainn agus gun do chaith e air Cù Chulainn e. Cha do bhuail e e, ach chaidh e dhan mhuir agus ’s e sin an t-àite ris an can sinn Eilean Mhanainn san latha an-diugh.

Crìoch

Ma chòrd an leabhar didseatach seo riut, tadhail air an làrach-lìn againn @

http://www.giglets.net gus leabhraichean didseatach eile le Giglets fhaincinn.

Tapadh leibh airson an leabhar seo a cheannach bho Giglets.

’S e facal bho Albais no Sgots, bhon bhàrdachd aig Raibeart Burns a th’ ann an ‘Giglets’ – a’ ciallachadh clann a tha a’ gàireachdainn no a’ dèanamh braoisgeiul. Tha sinn an dòchas gun dùisg na SmartReads annainn uile a’ bheothalachd sin a tha ann an clann gu nàdarra, seo an fhaireachdainn sinn annaibh, beòthalachd, aotrom agus aighearach mar a bhios ann an clann òga, nuair a tha iad dubhach, no toilichte, fo eagail no làn spòrs.

Nach tadhail sibh air an làraich-lìn againn gus tuilleadh fhaighinn a-mach mu na tha Giglets ris. An sin gheibh sibh fios mu thachartasan Giglets a bharrachd air measaidhean lèirmheasan agus airtaigilean. Faodaidh sibh cuideachd clàradh airson cuairt-litrichean bho Giglets – cluinnidh sibh an uair sin fiosrachadh ùr sam bith a tha a’ tighinn a-mach.

Gus gum bi na leabhraichean nan dòigh fiù ’s nas taitniche dhuibh a thaobh a bhi gan leughadh agus ag ionnsachadh, tha Giglets an dùil na leabhraichean a leasachadh le bhith cleachdadh goireasan bheòthalachaidh agus eile, mar a tha teicneòlas ùr a’ tighinn am follais. Uair sam bith a nì sibh luchdachadh a-nuas às ùr air an leabhar agaibh bho thasglann sgòthach an neach-reic agaibh air an Eadar-lìon, le ùmhlachd don t-seirbheis aige, aig àm sam bith, thèid an leabhar ùrachadh chun an na dreachd as ùire.

Tha sinne aig Giglets an dòchas gun còrd na sgeulachdan againn ribh!

Taing

Stiùiriche Deasachaidh

Jacqui McGhee

Riochdairean

Craig Johnstone

Karsten Kärcher

Eadar-theangachadh

Gillebrìde MacIlleMhaoil

Stiùiriche Ealain

Graeme Nimmo

Dealbhadh Eile

Mark Haldane

Luchd-sgrùdaidh Eile

Ánna Máire Kärcher (Ní Domhnaill)

Chris McGhee

Jane Johnstone

Taing shònraichte do Tom Brodie-Browne

Mu Giglets

’S e th’ ann an SmartReads ach sgeulachdan clasaigeach a th’ air an atharrachadh do ghinealach ùr de luchd-leughaidh. Ged a tha litreachas clasaigeach sàr mhath, gu tric tha cnapan-starra eadar an luchd-leughaidh agus na sgeulachdan. San latha an-diugh chan eil ùine aig daoine a chosgas iad a’ lorg sgeulachd a chòrdas riutha, gu h-àraid ma tha i sgrìobhte ann an cànan seann-fhasanta a tha doirbh a leantainn. Tha Giglets a’ cur às do thòrr dhe na duilgheadasan seo agus a’ toirt cothrom air na sgeulachdan seo do leughadairean ùra – sean agus òg.

Tha Giglets a’ foillseachadh sgeulachdan anns a bheil beairteas cànain agus susbaint, ach air an giorrachadh agus air an sìmpleachadh do leughadairean òga. Tha Giglets ag amas air na sgeulachdan agus na caractaran a th’ air an snìomh a-steach dhan chultar làitheil againn a chur fa chomhair an leughadair. Leughaidh tu leabhar Giglets ann an 15-20 mionaidean agus gheibh thu blas de leabhar clasaigeach. Tha na Giglets a’ gleidheadh susbaint na sgeòil, bho chlisgeadh gu bròn, gach tachartas agus toileachas, na caractaran agus na suidheachaidhean ainmeil a tha air a bhith aithnichte thairis nam bliadhnachan. Tha Giglets a’ cleachdadh dòigh-obrach stèidhte airson sgriobtaichean film a sgrìobhadh gus na tiotalan clasaigeach ath-dheasachadh do leughadairean ùra.

Cuideachd, tha dealbhan an cois gach sgeulachd gus na prìomh shuidheachaidhean a thoirt beò dha na leughadairean. Tha seo a’ dèanamh na sgeòil nas taitniche agus a’ cuideachadh an leughadair gus cuimhne a chumail air na tha a’ tachairt. Rè ùine tha sinn an dùil tuilleadh leasachaidhean a chur an gnìomh airson barrachd tlachd agus ionnsachaidh a chur ri gach tiotal.

Tha an sgioba sgrìobhaidh agus an luchd-measaidh aig Giglets ionnsaichte agus eòlach a thaobh na h-obrach; mar eisimpleir tha ceum ann an Litreachas agus Cànan bho Oilthigh Ghlaschu aig an Neach-deasachaidh againn, agus tha PhD bho Oilthigh Shrath Chluaidh aig fear de na Riochdairean againn.

Tha Giglets ag amas air a bhith a’ toirt seachad ionnsachadh agus cothrom cur-seachad den ìre as àirde. Tha sinn an dòchas leughadh a bhrosnachadh, litreachas clasaigeach a thoirt fa-near do luchd-leughaidh nas fharsainge, agus cuideachadh ri piseach a thoirt air litearrachd. ’S e sin an t-adhbhar gun tug sin SmartReads air leabhraichean Giglets!